ΤΟ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΓΩΗ ΛΟΓΟΥ (ΕΚΘΕΣΗ ΙΔΕΩΝ)

 

Χαρακτηριστικό	Άρθρο	Δοκίμιο	Επιστολή (επίσημη / ανοιχτή)	Ομιλία
Πομπός	Οποιοσδήποτε (όχι απαραίτητα ειδικός στο θέμα), δημοσιογράφος, επιστήμονας, ειδικός, πολίτης	Διανοούμενος, συγγραφέας, ειδικός, επιστήμονας, οποιοσδήποτε	Ιδιώτης ή εκπρόσωπος φορέα	Ομιλητής (πολιτικός, εκπρόσωπος, μαθητής, πολίτης κ.ά.)
Δέκτης	Ευρύ αναγνωστικό κοινό της εφημερίδας ή του περιοδικού	Μορφωμένο ή καταρτισμένο σε γνώσεις κοινό, αναγνώστες βιβλίου ή περιοδικού	Συγκεκριμένο πρόσωπο, αρχή ή υπηρεσία (η ανοιχτή επιστολή απευθύνεται και στην κοινή γνώμη)	Ακροατήριο παρόν την ώρα της ομιλίας
Σκοπός	Ενημέρωση, ανάλυση, διαμόρφωση άποψης	Διερεύνηση ενός θέματος, επιχειρηματολογία, προβληματισμός	Διεκδίκηση, διαμαρτυρία, πρόταση, ενημέρωση	Πειθώ, συγκινητική ή ψυχολογική επιρροή, κινητοποίηση, ενημέρωση
Εξωτερικά χαρακτηριστικά	Τίτλος (συχνά και υπότιτλος), όνομα αρθρογράφου, εφημερίδα ή περιοδικό και ημερομηνία, πολλές φορές και πρόλογος ή «λήντ»	Τίτλος, συνήθως χωρίς υπότιτλο, χωρίς προσφώνηση, τρίμερη δομή (πρόλογος – κύριο μέρος – επίλογος), υπογραφή συγγραφέα	Τόπος και ημερομηνία, προσφώνηση, κλείσιμο («Με εκτίμηση»), υπογραφή, ενίοτε θέμα (στην ανοιχτή: τίτλος και μέσο δημοσίευσης)	Τίτλος (προαιρετικός), προσφώνηση («Κυρίες και κύριοι», «Αγαπητοί φίλοι»), τελική φράση ευχαριστίας, συχνά επιφωνήσεις και ρητορικές ερωτήσεις
Ρηματικό πρόσωπο	Κυρίως γ΄ πρόσωπο, μερικές φορές α΄ πληθυντικό (πλειονοτικός)	α΄ ενικό ή πληθυντικό (πλειονοτικός ή ταυτιστικός), γ΄ πρόσωπο για αντικειμενικότητα	α΄ ενικό ή πληθυντικό για τον πομπό, β΄ πρόσωπο (ευγενείας) για τον παραλήπτη	α΄ πληθυντικό και β΄ πληθυντικό (για την ταύτιση με το κοινό), πολλές φορές και α΄ ενικό
Ύφος	Σοβαρό, αντικειμενικό ή προσωπικό ανάλογα με το είδος, πειστικό	Λόγιο, στοχαστικό, προσωπικό αλλά κυρίως τεκμηριωμένο	Ευγενικό, επίσημο, σαφές, με μέτρο και τόνο ανάλογο με την περίσταση	Ζωντανό, παραστατικό, συναισθηματικό, δυναμικό
Γλωσσικές επιλογές	Πρότυπη γλώσσα, ουδέτερο και σαφές λεξιλόγιο, ενεργητική σύνταξη, ορολογία όπου χρειάζεται, ενδεικτικοί και πειστικοί τρόποι (παραδείγματα, στοιχεία)	Πλούσιο λεξιλόγιο, σύνθετη σύνταξη, ρηματικοί τρόποι, επιχειρήματα και αντεπιχειρήματα, διαρθρωτικές λέξεις, σχήματα λόγου, παραθέματα	Ευγενείς εκφράσεις και τύποι τιμής («Σας παρακαλώ», «Θα ήθελα να σας εκθέσω»), οριστική και υποτακτική, ευθύς και σαφής λόγος	Προφορικότητα (σύντομες περίοδοι, επαναλήψεις), ρητορικές ερωτήσεις, επιφωνήσεις, προτρεπτική έγκλιση (π.χ. υποτακτική), μεταφορές, κλιμακώσεις
Τρόποι πειθούς	Παραδείγματα, τεκμήρια, στοιχεία, επίκληση στη λογική και κύρος του πομπού	Επιχειρήματα, τεκμήρια, παραθέματα, αναλογίες	Επίκληση στη λογική και στο δίκαιο, ευγενική πίεση, μετρημένη διαμαρτυρία	Επίκληση στο συναίσθημα, στο ήθος του ομιλητή και στη λογική

 

Σύντομη επισήμανση για τη διδασκαλία: Για την παραγωγή λόγου, οι μαθητές πρέπει να εντοπίζουν πρώτα τον πομπό, τον δέκτη και τον σκοπό και μετά να επιλέγουν ύφος και γλώσσα. Έτσι αποφεύγουν το συχνό λάθος να γράφουν το ίδιο ύφος σε κάθε κειμενικό είδος.

 

20 ασκήσεις αναγνώρισης κειμενικού είδους

Ερώτηση : Να εντοπίσετε το κειμενικό είδος κάθε αποσπάσματος (άρθρο, δοκίμιο, επιστολή, ομιλία) και να δικαιολογήσετε την απάντησή σας με δύο στοιχεία από το κείμενο (εξωτερικά χαρακτηριστικά, ρηματικό πρόσωπο, ύφος, γλωσσικές επιλογές).

1. «Κυρίες και κύριοι βουλευτές, στέκομαι σήμερα μπροστά σας με βαριά καρδιά. Θα συνεχίσουμε να κλείνουμε τα μάτια; Θα αφήσουμε τα παιδιά μας να πληρώσουν τα λάθη μας; Όχι, δεν θα το επιτρέψουμε!»

2. «Σύμφωνα με τα πρόσφατα στοιχεία, ολοένα και περισσότεροι νέοι αναζητούν εργασία στο εξωτερικό. Οι ειδικοί προειδοποιούν ότι το φαινόμενο της φυγής των νέων επιστημόνων απειλεί την παραγωγική βάση της χώρας. Η πολιτεία οφείλει να δράσει άμεσα.»

3. «Θεσσαλονίκη, 5 Νοεμβρίου 2026. Προς τον Δήμαρχο Θεσσαλονίκης. Κύριε Δήμαρχε, σας γράφω για να σας εκθέσω το πρόβλημα της ανεπαρκούς φωτεινής σήμανσης στην οδό μας. Σας παρακαλώ να μεριμνήσετε για την άμεση αποκατάστασή του. Με εκτίμηση, Ν. Παπαδοπούλου.»

4. «Τι σημαίνει, τελικά, να είναι κανείς ελεύθερος; Ο άνθρωπος γεννιέται ελεύθερος, έλεγε ο Ρουσσώ, και παντού βρίσκεται αλυσοδεμένος. Ίσως, όμως, η ελευθερία να μην είναι η απουσία δεσμών, αλλά η συνειδητή επιλογή εκείνων που μας ολοκληρώνουν.»

5. «Κύριε Διευθυντά, παρακαλώ να φιλοξενήσετε στις στήλες της εφημερίδας σας τις σκέψεις μου για την κατάσταση των δημόσιων βιβλιοθηκών. Η υποβάθμισή τους με προβληματίζει βαθιά. Σας ευχαριστώ εκ των προτέρων για τη φιλοξενία. Με τιμή, Γ. Αντωνίου.»

6. «Αγαπητοί συμμαθητές, αγαπητοί καθηγητές, σας καλωσορίζω στη σημερινή μας εκδήλωση. Σήμερα γιορτάζουμε όλοι μαζί τη δύναμη της συνεργασίας και δεσμευόμαστε να τη διατηρήσουμε ζωντανή. Σας ευχαριστώ θερμά που βρίσκεστε εδώ.»

7. «Ο χρόνος μοιάζει να κυλά διαφορετικά για τον καθένα μας. Μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι δεν υπάρχει ένας κοινός χρόνος, αλλά τόσοι χρόνοι όσοι και οι άνθρωποι που τον βιώνουν. Αν συμβαίνει αυτό, τότε το ερώτημα δεν είναι πόσο χρόνο έχουμε, αλλά πώς τον βιώνουμε.»

8. «Η ψηφιακή εποχή έχει αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο επικοινωνούμε. Το ζήτημα, λοιπόν, δεν είναι αν θα χρησιμοποιούμε την τεχνολογία, αλλά με ποιον τρόπο. Χρειάζεται, επομένως, σοβαρή εκπαίδευση των νέων στην υπεύθυνη χρήση της.» (Ο τίτλος του κειμένου ήταν «Ψηφιακή εποχή, ψηφιακή ευθύνη» και υπέγραφε η δημοσιογράφος Μαρία Κ.)

9. «Ανοιχτή επιστολή προς τον Υπουργό Παιδείας. Κύριε Υπουργέ, οι μαθητές της Γ΄ Λυκείου της πόλης μας θέλουμε να σας εκθέσουμε τον προβληματισμό μας για το νέο σύστημα εξετάσεων. Σας καλούμε να ακούσετε τη φωνή μας. Με σεβασμό, οι μαθητές της Γ΄ τάξης.»

10. «Δεν περίμενα, ειλικρινά, ότι θα βρεθώ σήμερα εδώ. Θέλω να ευχαριστήσω την επιτροπή, την οικογένειά μου και όλους εσάς που με στηρίξατε. Σας ευχαριστώ από καρδιάς, και ας συνεχίσουμε μαζί!»

11. «Η φιλία είναι ίσως η πιο ανεξήγητη από τις ανθρώπινες σχέσεις. Ο Αριστοτέλης την θεωρούσε αναγκαία για την ευτυχία. Αν είναι έτσι, μήπως μια ζωή χωρίς φίλους είναι, κατά βάθος, μια ατελής ζωή;»

12. «Οι θερμοκρασίες του φετινού καλοκαιριού ξεπέρασαν κάθε προηγούμενο. Οι επιστήμονες συμφωνούν ότι η κλιματική αλλαγή επιταχύνεται. Απαιτούνται, συνεπώς, άμεσα μέτρα από την πολιτεία και αλλαγή συμπεριφοράς από τους πολίτες.»

13. «Αξιότιμε κύριε Διευθυντά, με την παρούσα επιθυμώ να σας ζητήσω την άδεια να οργανώσουμε μια εθελοντική δράση καθαρισμού στον προαύλιο χώρο του σχολείου. Θα σας ήμουν ευγνώμων για μια θετική απάντηση. Με εκτίμηση, Α. Δημητρίου, μαθητής Β΄ Λυκείου.»

14. «Δεν θα σας κουράσω. Θα σας πω μόνο τρία πράγματα. Πρώτον, ότι αξίζουμε περισσότερα. Δεύτερον, ότι μπορούμε να τα καταφέρουμε. Και τρίτον, ότι χρειάζομαι τη δική σας βοήθεια. Σας ευχαριστώ.»

15. «Σάββατο, 31 Οκτωβρίου 2026. Η ψυχαγωγία των εφήβων και ο ρόλος της οθόνης. Οι γονείς ανησυχούν, οι εκπαιδευτικοί προβληματίζονται και οι ειδικοί συμβουλεύουν μέτρο. Η λύση, ωστόσο, δεν βρίσκεται στην απαγόρευση αλλά στον διάλογο.» (Δημοσιεύτηκε σε εφημερίδα με το όνομα του αρθρογράφου.)

16. «Η τέχνη δεν αναπαριστά απλώς τον κόσμο. Αντίθετα, μας βοηθά να τον δούμε διαφορετικά. Θα μπορούσαμε, λοιπόν, να πούμε ότι ο καλλιτέχνης δεν δείχνει αυτό που βλέπουμε, αλλά μας μαθαίνει να βλέπουμε.»

17. «Ανοιχτή επιστολή προς τους κατοίκους της πόλης μας. Αγαπητοί συμπολίτες, σας γράφουμε για να σας καλέσουμε να στηρίξετε την προσπάθεια διάσωσης του παλιού θεάτρου. Η συμμετοχή σας είναι καθοριστική. Με εκτίμηση, ο Πολιτιστικός Σύλλογος.»

18. «Φίλες και φίλοι, πριν από λίγο καιρό κανείς δεν πίστευε σε εμάς. Σήμερα, όμως, είμαστε εδώ και είμαστε δυνατοί! Εμπρός, λοιπόν! Ας δώσουμε όλοι μαζί τον καλύτερο αγώνα της ζωής μας!»

19. «Τα μέσα ενημέρωσης διαμορφώνουν σε μεγάλο βαθμό την κοινή γνώμη. Γι’ αυτό ο ρόλος των δημοσιογράφων είναι κρίσιμος. Σε μια εποχή υπερπληροφόρησης, η αξιοπιστία είναι το μοναδικό κεφάλαιο που δεν πρέπει να χάσουν.» (Με τίτλο «Η ευθύνη των ΜΜΕ» και υπογραφή αρθρογράφου.)

20. «Η τεχνολογία δεν είναι ούτε καλή ούτε κακή. Το ερώτημα είναι πώς την αξιοποιούμε. Αν, όπως πιστεύουν πολλοί στοχαστές, το εργαλείο διαμορφώνει εκείνον που το χρησιμοποιεί, τότε ίσως ο άνθρωπος να οφείλει να ξανασκεφτεί τη σχέση του με τα δημιουργήματά του.»

---

Απαντήσεις

Αρ.	Κειμενικό είδος	Ενδεικτική δικαιολόγηση
1	Ομιλία	Προσφώνηση («Κυρίες και κύριοι βουλευτές»), ρητορικές ερωτήσεις, επιφώνηση, α΄ πληθυντικός
2	Άρθρο	Αναφορά σε στοιχεία και σε ειδικούς, γ΄ πρόσωπο, αντικειμενικό ύφος, πρόταση λύσης
3	Επιστολή	Τόπος και ημερομηνία, προσφώνηση, τύποι ευγενείας («Σας παρακαλώ»), κλείσιμο και υπογραφή
4	Δοκίμιο	Φιλοσοφικό ερώτημα, παράθεμα, στοχαστικό και προσωπικό ύφος, υποθετικός λόγος («Ίσως»)
5	Επιστολή	Προσφώνηση («Κύριε Διευθυντά»), αίτημα φιλοξενίας, ευγενικό κλείσιμο («Με τιμή») και υπογραφή
6	Ομιλία	Προσφώνηση, α΄ πληθυντικός, ευχαριστίες, προφορικός τόνος
7	Δοκίμιο	Προβληματισμός πάνω σε αφηρημένη έννοια, υποθετικός λόγος, επιχειρηματολογία, α΄ πληθυντικός
8	Άρθρο	Τίτλος και υπογραφή αρθρογράφου, διαρθρωτικές λέξεις («λοιπόν», «επομένως»), πρόταση λύσης
9	Επιστολή	Τίτλος «Ανοιχτή επιστολή», προσφώνηση («Κύριε Υπουργέ»), αίτημα, υπογραφή, απευθύνεται και στην κοινή γνώμη
10	Ομιλία	Προφορική έκφραση, ευχαριστίες, α΄ ενικός και πληθυντικός, προτρεπτική υποτακτική («ας συνεχίσουμε»)
11	Δοκίμιο	Φιλοσοφικό περιεχόμενο, αναφορά σε στοχαστή, ρητορική ερώτηση, προσωπικός προβληματισμός
12	Άρθρο	Παράθεση γεγονότων, παραπομπή στους επιστήμονες, γ΄ πρόσωπο, προτάσεις για δράση
13	Επιστολή	Επίσημη προσφώνηση, φράση «με την παρούσα», αίτημα, κλείσιμο και υπογραφή
14	Ομιλία	Προφορικότητα, επανάληψη («Πρώτον, δεύτερον…»), ευθεία έκκληση, ευχαριστία στο τέλος
15	Άρθρο	Τίτλος, ημερομηνία, όνομα αρθρογράφου, προβληματισμός και πρόταση λύσης
16	Δοκίμιο	Στοχαστικό ύφος, αντίθεση, α΄ πληθυντικός, απουσία προσφώνησης και υπογραφής
17	Επιστολή	Τίτλος «Ανοιχτή επιστολή», προσφώνηση («Αγαπητοί συμπολίτες»), κλείσιμο, υπογραφή συλλογικού φορέα
18	Ομιλία	Προσφώνηση, επιφωνήσεις, προτρεπτική έγκλιση, συναισθηματικό και δυναμικό ύφος
19	Άρθρο	Τίτλος και υπογραφή, αντικειμενικό ύφος, γ΄ πρόσωπο, αξιολογικός τόνος
20	Δοκίμιο	Στοχαστικό ύφος, παραπομπή στους στοχαστές, υποθετικός λόγος, ανοιχτό ερώτημα