Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΟΥ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΟΣ

 του Στράτου Τσαγκαρή

Το επιχείρημα είναι ο βασικός και πιο ισχυρός τρόπος πειθούς. Στην καθημερινή πρακτική, στη διπλωματία, στην πολιτική, στα δικαστήρια, σε κάθε πτυχή της καθημερινότητας, το επιχείρημα αποτελεί το βεβαιότερο μέσο, για να πείσουμε ότι η άποψή μας για κάποιο θέμα είναι ορθή, για να επιδιώξουμε να πετύχουμε κάποιο στόχο ή για να μεταδώσουμε τη δική μας θέση και άποψη σε άλλους. Από την άποψη αυτή, η κατασκευή ενός καλού επιχειρήματος είναι ένα ισχυρό «όπλο» απαραίτητο σε μια εποχή, κατά την οποία ο καταιγισμός των πληροφοριών, η ευκολία μετάδοσης και διάδοσης ψευδών ειδήσεων (fake news) και η αναγκαιότητα υποστήριξης θέσεων και απόψεων σε έναν διαρκώς μεταβαλλόμενο κόσμο (κοινωνικό, επαγγελματικό, πολιτικό) απαιτούν, αφενός τον συνεχή έλεγχο με κριτική σκέψη και στάση, και αφετέρου την υποστήριξη ή την αμφισβήτηση θέσεων, απόψεων και επιχειρημάτων με σαφή και ορθά επιχειρήματα.

Επιχείρημα λέγεται ένας συνδυασμός προτάσεων που οδηγεί σε ένα συμπέρασμα. Οι λογικές (γραμματικά, συντακτικά και σημασιολογικά ορθές) προτάσεις που αποτελούν τη βάση, ώστε να οδηγηθούμε στο συμπέρασμα λέγονται προκείμενες. Για να υπάρχει συνεπώς επιχείρημα, απαιτείται τουλάχιστον μια προκείμενη, η οποία αποτελεί το εφαλτήριο, ώστε να οδηγηθούμε με λογική αναγκαιότητα στο συμπέρασμα. Όσο περισσότερες είναι οι προκείμενες, τόσο πιο σύνθετο και ενδεχομένως πιο στέρεο και αξιόπιστο είναι το επιχείρημα, αν και το τυπικό επιχείρημα χρειάζεται συνήθως δύο προκείμενες ως βάση για το συμπέρασμα. Σε κάθε περίπτωση το επιχείρημα ως προς τη δομή του παρουσιάζει μια αυστηρότητα : με απλά λόγια, για να υπάρχει επιχείρημα, απαραίτητη προϋπόθεση είναι να υπάρχει τουλάχιστον μια προκείμενη, η οποία θα λειτουργεί ως βάση (αίτιο), που θα οδηγεί σε ένα αποτέλεσμα / συμπέρασμα (ένα τελικό αίτιο). Διαφορετικά, δεν υπάρχει επιχείρημα.

Το επιχείρημα εκκινείται από μια πρόταση (προκείμενη) που θεωρείται αληθής ή ψευδής. Την πρόταση αυτή ακολουθούν μια οι περισσότερες προκείμενες που οδηγούν σε ένα συμπέρασμα. Αυτό βέβαια, δεν είναι απαραίτητο, καθώς μπορούμε να οδηγηθούμε σε ένα συμπέρασμα απευθείας από μια μόνο προκείμενη.

Για να κατασκευάσουμε ένα καλό επιχείρημα, χρειάζεται να ακολουθήσουμε μια σαφή λογική πορεία με την ακόλουθη δομή : θέση, αιτιολόγηση, τεκμήρια, συμπέρασμα.

1.     Θέση (ισχυρισμός) : Τι θέλουμε να αποδείξουμε ή να υποστηρίξουμε;

• Παράδειγμα: «Η ανάγνωση λογοτεχνικών βιβλίων είναι απαραίτητη για τους νέους.»
1. Αιτιολόγηση (λόγος) : Γιατί ισχύει η θέση μας;
• Παράδειγμα: «Επειδή καλλιεργεί τη φαντασία και την κριτική σκέψη.»
2. Τεκμήρια (αποδείξεις) : Παραδείγματα, στατιστικά στοιχεία, επιστημονικά δεδομένα, ιστορικά γεγονότα, προσωπικές εμπειρίες.
• Παράδειγμα: «Έρευνες δείχνουν ότι οι μαθητές που διαβάζουν συστηματικά λογοτεχνία αναπτύσσουν καλύτερες γλωσσικές δεξιότητες.»
3. Συμπέρασμα : Τι προκύπτει από τα παραπάνω;
• Παράδειγμα: «Επομένως, η λογοτεχνική ανάγνωση συμβάλλει ουσιαστικά στη συνολική πνευματική ανάπτυξη των νέων.»

Παράδειγμα ολοκληρωμένου επιχειρήματος

Θέση: Η χρήση ποδηλάτου στις πόλεις πρέπει να ενθαρρύνεται.

Αιτιολόγηση: Το ποδήλατο μειώνει την ατμοσφαιρική ρύπανση και βελτιώνει την υγεία των πολιτών.

Τεκμήρια: Δεν εκπέμπει καυσαέρια, ενώ η καθημερινή ποδηλασία αποτελεί μορφή άσκησης που μειώνει τον κίνδυνο καρδιαγγειακών παθήσεων.

Συμπέρασμα: Επομένως, η ανάπτυξη ποδηλατοδρόμων και η προώθηση της ποδηλασίας ωφελούν τόσο το περιβάλλον όσο και τη δημόσια υγεία.

 

Η πορεία που ακολουθούμε, για να κατασκευάσουμε ένα επιχείρημα λέγεται συλλογισμός ή συλλογιστική πορεία.

Ως προς τη μορφή των προκειμένων ένας συλλογισμός μπορεί να είναι : 1)ο υποθετικός συλλογισμός, όταν έστω μια προκείμενη είναι υποθετική πρόταση, 2)ο διαζευκτικός συλλογισμός, όταν έστω μια προκείμενη είναι διαζευκτική πρόταση και 3) ο κατηγορικός συλλογισμός, όταν οι προκείμενες είναι κατηγορικές προτάσεις, δηλαδή δηλώνουν κάτι με ρητό, κατηγορηματικό τρόπο (δεν περιλαμβάνουν, ούτε υπόθεση, ούτε διάζευξη).

Παράδειγμα υποθετικού συλλογισμού :

Αν βρέχει αύριο, δεν θα πάμε εκδρομή

Το αυριανό δελτίο καιρού προβλέπει ηλιοφάνεια σε όλη τη διάρκεια της ημέρας.

Άρα, αύριο η εκδρομή μας θα πραγματοποιηθεί κανονικά (Αύριο θα πάμε εκδρομή).

 

Παράδειγμα διαζευκτικού συλλογισμού :

Ο Γιώργος τις περισσότερες φορές λειτουργεί είτε με τη λογική, είτε με το συναίσθημα.

Στην περίπτωση της επιλογής του επαγγέλματος του λειτούργησε με το συναίσθημα.

Άρα, όταν αποφάσισε ποιο επάγγελμα θα ακολουθήσει, άφησε τη λογική στην άκρη.

 

Παράδειγμα κατηγορικού συλλογισμού :

Ωδικά λέγονται τα πτηνά που κελαηδούν.

Τα καναρίνια διακρίνονται για το μελωδικό κελάηδημά τους.

Άρα, τα καναρίνια είναι ωδικά πτηνά.

 

Ως προς το περιεχόμενο των προκειμένων και του συμπεράσματος ένας συλλογισμός μπορεί να είναι : 1)παραγωγικός συλλογισμός (από το γενικό και αφηρημένο των προκείμενων στο ειδικό και συγκεκριμένο του συμπεράσματος), 2) επαγωγικός συλλογισμός (από το ειδικό και συγκεκριμένο των προκείμενων στο γενικό και αφηρημένο του συμπεράσματος) και 3) αναλογικός συλλογισμός (από το μερικό/ ειδικό των προκειμένων στο μερικό και ειδικό του συμπεράσματος).

Παράδειγμα παραγωγικού συλλογισμού :

Όλοι οι άνθρωποι είναι έλλογα όντα.

Ο Κώστας χαρακτηρίζεται από τον λογικό τρόπο σκέψεις του.

Άρα, ο Κώστας είναι ένα έλλογο ον.

 

Παράδειγμα επαγωγικού συλλογισμού :

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν βελτιώσει πολύ την ανθρώπινη επικοινωνία και κατ’ επέκταση το βιοτικό επίπεδο των ανθρώπων.

Σε συνδυασμό με τα κινητά τηλέφωνα και τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές έχουν αναπτύξει στον μέγιστο βαθμό την επικοινωνία σε παγκόσμιο επίπεδο.

Άρα, τα σύγχρονα μέσα επικοινωνίας έχουν συμβάλει στη συνολική άνοδο του βιοτικού επιπέδου.

 

Παράδειγμα αναλογικού συλλογισμού :

Τα ηλεκτροκίνητα αυτοκίνητα εκλύουν μηδενικούς ρύπους στην ατμόσφαιρα.

Ανήκουν στη νέα γενιά αυτοκινήτων, που σέβονται το περιβάλλον.

Άρα, τα ηλεκτροκίνητα αυτοκίνητα δεν μολύνουν το περιβάλλον.

 

Ανεξαρτήτως του είδους του συλλογισμού πάντα στις προκείμενες εμπεριέχεται αιτιολόγηση, ακόμη και στην περίπτωση που δεν είναι εμφανής και αυταπόδεικτη.

Το καλό/ ισχυρό/ βάσιμο επιχείρημα πρέπει να έχει τουλάχιστον δύο προκείμενες (που θεωρούνται αίτια ή υπονοούνται ως αίτια) και ένα συμπέρασμα. Αν έχει μια μόνο προκείμενη, τότε η δεύτερη υπονοείται ή είναι ευκόλως εννοούμενη. 

Παραδείγματα :

Η Ελλάδα είναι μια χώρα της Ευρώπης.

Οι χώρες της Ευρώπης είναι πλούσιες.

Άρα, η Ελλάδα είναι μια πλούσια χώρα.

 

Ο Γιάννης είναι ευσυνείδητος υπάλληλος.

Ο Γιάννης εργάζεται σε μια ασφαλιστική εταιρεία.

Άρα, όσοι εργάζονται σε ασφαλιστικές εταιρείες είναι ευσυνείδητοι υπάλληλοι.

 

Ο υπολογιστής είναι ένα χρήσιμο εργαλείο στην εργασία μου.

Χρησιμοποιώ ποικίλα εργαλεία για την διεκπεραίωση της εργασίας μου.

Άρα, εργάζομαι χρησιμοποιώντας τον υπολογιστή.

 

Ο ΠΑΟΚ είναι η αγαπημένη μου ποδοσφαιρική ομάδα.

Όταν ο ΠΑΟΚ χάνει, στενοχωριέμαι πολύ.

Άρα, η ψυχολογική μου κατάσταση επηρεάζεται συχνά από τις επιτυχίες της αγαπημένης μου ομάδας.

 

Παραδείγματα με μια προκείμενη :

Το θαλασσινό νερό είναι πολύ αλμυρό.

Άρα, το θαλασσινό νερό δεν πίνεται.

(υπονοείται η δεύτερη προκείμενη : το πολύ αλμυρό νερό δεν πίνεται).

 

Ο Θάνος διάβασε πολύ για τις Πανελλαδικές Εξετάσεις.

Άρα, πέτυχε την εισαγωγή του στην Ιατρική Σχολή Αθηνών.

(υπονοείται η πρώτη προκείμενη : όσοι διαβάζουν πολύ για τις Πανελλαδικές Εξετάσεις πετυχαίνουν υψηλούς στόχους / πετυχαίνουν την εισαγωγή τους σε κάποια πανεπιστημιακή σχολή).

Τα επιχειρήματα με περισσότερες από δύο προκείμενες είναι πιο σύνθετα και συχνά πιο στέρεα :

Π.χ. Είμαι λάτρης των πολεμικών ταινιών.

Όταν βρίσκω ευκαιρία, παρακολουθώ πολεμικές ταινίες στην τηλεόραση.

Όταν έχω περισσότερο ελεύθερο χρόνο, παρακολουθώ πολεμικές ταινίες στον κινηματογράφο.

Η ταινία «Αποκάλυψη τώρα» αναφέρεται στον πόλεμο του Βιετνάμ και προβάλλεται στον θερινό κινηματογράφο της γειτονιάς μου.

Το θέμα της ταινίας αφορά τον πόλεμο μεταξύ Αμερικανών και Βορειοβιετναμέζων.

Ή ταινία αυτή είναι ασφαλώς μια πολεμική ταινία.

Άρα, είναι βέβαιο ότι θα την παρακολουθήσω με πολύ μεγάλο ενδιαφέρον.

 

Σε όλα τα παραπάνω επιχειρήματα (κατασκευασμένα με συνειρμικό τρόπο και χωρίς βαθύτερη σκέψη και ανάλυση) οι προκείμενες ελέγχονται για την αλήθεια και την εγκυρότητά τους. Ωστόσο, είναι τα απαραίτητα βήματα, για να φτάσουμε σε ένα συμπέρασμα, που αποτελεί το επιστέγασμα του επιχειρήματος.

Προσοχή ! Σε όλα τα παραπάνω επιχειρήματα εμπεριέχεται ή υπονοείται ένα «γιατί», ένα τουλάχιστον αίτιο, μια αιτιολόγηση.

Π.χ. (Επειδή)  Ο ΠΑΟΚ είναι η αγαπημένη μου ποδοσφαιρική ομάδα.

(Επειδή) Όταν ο ΠΑΟΚ χάνει, στενοχωριέμαι πολύ.

Άρα, η ψυχολογική μου κατάσταση επηρεάζεται συχνά από τις επιτυχίες της αγαπημένης μου ομάδας.

(Επειδή) Η Ελλάδα είναι μια χώρα της Ευρώπης.

(Επειδή) Οι χώρες της Ευρώπης είναι πλούσιες.

Άρα, η Ελλάδα είναι μια πλούσια χώρα.

 

Συμπεραίνουμε λοιπόν, ότι για να καταλήξουμε σε ένα λογικό συμπέρασμα, θα πρέπει οι προκείμενες να έχουν τον χαρακτήρα της αιτιολόγησης, να λειτουργούν ως αίτια που οδηγούν σε ένα αποτέλεσμα (συμπέρασμα). Το αίτιο γενικότερα δεν λειτουργεί ως αναγκαστικό αίτιο, ως αρχή δηλαδή που οδηγεί σε ένα αποτέλεσμα/ συμπέρασμα με αναγκαίο τρόπο. Το αίτιο του επιχειρήματος είναι περισσότερος ένας εξηγητικός τρόπος του συμπεράσματος.

Ένα οποιοδήποτε επιχείρημα αποκτά ισχύ και εγκυρότητα, όταν είναι λογικά ορθό, όταν δηλαδή οι προκείμενες και το συμπέρασμα είναι ταυτόχρονα έγκυρες και αληθείς προτάσεις.

Η εγκυρότητα έχει να κάνει με τον αν οι προκείμενες οδηγούν με λογική αναγκαιότητα σε ένα συμπέρασμα. Λογική αναγκαιότητα σημαίνει ότι είναι αδύνατον να δεχτούμε άλλο συμπέρασμα, εκτός από αυτό που υπαγορεύει η κοινή λογική, εκτός από αυτό που είναι αποδεκτό από τη συντριπτική πλειονότητα των έλλογων όντων.

Π.χ. Οι προκείμενες : α) Όλοι οι πλανήτες του ηλιακού συστήματος περιστρέφονται γύρω από τον Ήλιο, και β) η Γη περιστρέφεται γύρω από τον ήλιο, οδηγούν λογικά και αναγκαστικά, αναπόδραστα, στο συμπέρασμα ότι η Γη είναι πλανήτης, και μόνο σε αυτό και σε κανένα άλλο λογικό συμπέρασμα. Η εγκυρότητα συνεπώς ενός επιχειρήματος κρίνεται από την δομή των προκειμένων και τον τρόπο με τον οποίο είναι κατασκευασμένο ένα επιχείρημα. Ένα επιχείρημα κρίνεται ως έγκυρο, μόνο από τη λογική αναγκαιότητα με την οποία οι προκείμενές του οδηγούν στο συμπέρασμα του επιχειρήματος και όχι από το περιεχόμενο των προκειμένων του.

Απεναντίας, η αλήθεια ενός επιχειρήματος χαρακτηρίζεται από το αν οι προκείμενες και το συμπέρασμα ανταποκρίνονται στην αντικειμενική πραγματικότητα. Και λέγοντας αντικειμενική πραγματικότητα εννοούμε την πραγματικότητα που αντιλαμβάνονται και αποδέχονται όλα τα έλλογα όντα ανεξαρτήτως των μικρών ή μεγάλων αποκλίσεων και διαφοροποιήσεων. Π.χ. όλα έλλογα όντα συμφωνούν ότι το λεμόνι είναι ξινό, αλλά μπορεί να διαφωνούν στον βαθμό της ξινότητας του λεμονιού. Όλα τα έλλογα όντα αντιλαμβάνονται έναν ήχο ως μουσικό ήχο, ανεξαρτήτως της ποιότητάς του, η οποία αποτελεί υποκειμενική κρίση του έλλογου όντος.

Άρα, το επιχείρημα με τις προκείμενες : α) «Ο ουρανός σήμερα έχει μαύρα σύννεφα», β) «όταν ο ουρανός έχει μαύρα σύννεφα αυξάνεται η πιθανότητα βροχής», και με συμπέρασμα : «Άρα,  η πιθανότητα βροχής σήμερα είναι αυξημένη», είναι ένα αληθές επιχείρημα, διότι τόσο οι προκείμενες, όσο και το συμπέρασμα είναι λογικές (γραμματικά, συντακτικά και σημασιολογικά ορθές) προτάσεις και ταυτόχρονα αποδεκτές από την αντικειμενική πραγματικότητα.

Εν κατακλείδι, ένα επιχείρημα είναι λογικά ορθό, μόνον εφόσον είναι ταυτόχρονα έγκυρο και αληθές, μόνο δηλαδή εφόσον οι προκείμενες οδηγούν με λογική αναγκαιότητα στο συμπέρασμα και ταυτόχρονα οι προκείμενες και το συμπέρασμα είναι αληθείς προτάσεις.

Αντιθέτως, στην περίπτωση που είναι έγκυρο, αλλά δεν είναι αληθές, το επιχείρημα δεν είναι λογικά ορθό :

Όλα τα ζώα με φτερά ζουν στη θάλασσα.

Ο αετός έχει φτερά.

Άρα, ο αετός ζει στη θάλασσα

Το παραπάνω επιχείρημα είναι έγκυρο ως προς τη δομή του, αλλά δεν είναι αληθές ως προς την πρώτη προκείμενη και το συμπέρασμα. Πρόκειται για έναν παραλογικό συλλογισμό.

Όταν μάλιστα η εγκυρότητα οδηγεί εσκεμμένα σε παράλογο συμπέρασμα, τότε θεωρείται σόφισμα.

Π.χ. Όποιος δεν ψηφίζει τα νομοσχέδια της κυβέρνησης είναι εχθρός πατρίδας.

Ο Γ.Κ. δεν ψηφίζει ποτέ νομοσχέδιο της κυβέρνησης.

Άρα, ο Γ.Κ. είναι εχθρός της πατρίδας. (Έγκυρο, αλλά μη αληθές).

 

Υπάρχει επίσης η περίπτωση το επιχείρημα να είναι αληθές, αλλά να μην είναι έγκυρο :

Ο Δ.Ρ υπηρέτησε την στρατιωτική του θητεία πριν από δέκα χρόνια.

Ο Δ.Ρ. είναι δικηγόρος και αναλαμβάνει υποθέσεις καταπάτησης περιουσίας.

Άρα, ο Δ.Ρ. είναι οπαδός της Μπάγερν Μονάχου.

Όλες οι προτάσεις (προκείμενες και συμπέρασμα) ενδεχομένως είναι αληθείς προτάσεις, αλλά οι προκείμενες δεν οδηγούν με λογική αναγκαιότητα στο συμπέρασμα (η υπηρέτηση στον στρατό και η επαγγελματική δραστηριότητα δεν έχουν άμεση ή έμμεση σχέση με την υποστήριξη μιας συγκεκριμένης ποδοσφαιρικής ομάδας). Συνεπώς, πρόκειται για ένα μη λογικά ορθό επιχείρημα.

 

Για να κριθεί μια πρόταση αληθής, ώστε να υποστηρίξει ένα λογικά ορθό επιχείρημα, απαιτείται ο έλεγχος της αλήθειας, της σύνδεσης με την πραγματικότητα με όσο το δυνατόν αντικειμενικά κριτήρια. Σε κάθε περίπτωση πρέπει να ελέγχεται : α) το υποκείμενο της πρότασης, το πρόσωπο, το πράγμα, η έννοια που ενεργεί, β) η ενέργεια του ρήματος -αν είναι ενεργητικό- ή το αποτέλεσμα της ενέργειας, αν είναι παθητικό, γ) το κατηγόρημα της πρότασης στο σύνολό της, δ)οι προσδιορισμοί (ονοματικοί και επιρρηματικοί) που καθορίζουν τις σχέσεις των όρων μιας πρότασης, ε)τον τρόπο με τον οποίο συνδέονται οι όροι μεταξύ τους ή οι προτάσεις σε μια ευρύτερη περίοδο κ.ά.

Η κριτική και κατ’ επέκταση αξιολόγηση του επιχειρήματος αποσκοπεί στον έλεγχο των προτάσεων (προκειμένων και συμπεράσματος), ώστε να καταλήξουμε σε μια όσο το δυνατό αντικειμενική κρίση σχετικά με την εγκυρότητά και την αλήθεια του.

Η γνώση της αλήθειας ενός επιχειρήματος είναι αναγκαία προϋπόθεση, ώστε να καταλήξουμε σε ένα ασφαλή συλλογισμό, να ακολουθήσουμε δηλαδή μια ασφαλή συλλογιστική πορεία, μια πορεία κατασκευής ενός επιχειρήματος. Η γνώση της αλήθειας προϋποθέτει την ανακάλυψη και επιβεβαίωση ενός «διότι» και όχι την απλή χρήση ενός «ότι». Άλλωστε, στην επιστήμη δεν… «πιστεύουμε ότι…», αλλά… «υποστηρίζουμε κάτι, διότι…»

Στο πλαίσιο αυτό τα τέσσερα αριστοτελικά αίτια[1] (οι τέσσερις εξηγητικοί τρόποι) αποτελούν έναν ασφαλή οδηγό κριτικού ελέγχου της εγκυρότητας και της αλήθειας ενός επιχειρήματος. Ο Αριστοτέλης υποστηρίζει ότι γνωρίζουμε ένα πράγμα μόνον εφόσον συλλάβουμε το «γιατί» του, αφού, δηλαδή, συλλάβουμε την πρώτη αιτία του. Ορίζει, λοιπόν, το αίτιο που μας οδηγεί στη γνώση με τους εξής τρόπους[2] : (1) «αίτιο λέγεται το ενυπάρχον συστατικό από το γίνεται κάτι, λ.χ. ο χαλκός για τον ανδριάντα , ο άργυρος για το δοχείο και τα γένη αυτών των συστατικών. (2) Κατά μια άλλη έννοια, αίτιο λέγεται το είδος και το υπόδειγμα ενός όντος. Πρόκειται για τον ορισμό του «τι ήταν να είναι» και για τα γένη του […]. (3)Ακόμη αίτιο λέγεται αυτό από όπου προέρχεται η μεταβολή[3] ή η ακινητοποίηση, όπως αίτιος είναι αυτός που επιδίωξε κάτι, αίτιος του παιδιού είναι ο πατέρας […]. (4) Και επιπλέον μιλάμε για αίτιο με την έννοια του τέλους. Πρόκειται γι’ αυτό χάριν του οποίου γίνεται κάτι, όπως λ.χ. λέμε ότι η υγεία είναι αίτιο του περιπάτου : στην ερώτηση γιατί κάποιος περπατάει, απαντάμε «για να έχει υγεία», και λέγοντας αυτό πιστεύουμε ότι έχουμε αποδώσει το αίτιο».

Με πιο απλά λόγια τα τέσσερα αίτια του Αριστοτέλη[4] είναι : 1)η ύλη (το περιεχόμενο του πράγματος), 2)η μορφή (το είδος, το σχήμα, η κατηγορία κ. ά. π. του πράγματος), 3)το ποιητικό αίτιο (η γενεσιουργός αιτία ή δύναμη που δημιουργεί ή γεννά το πράγμα) και 4)το τελικό αίτιο[5] (ο σκοπός για τον οποίο γεννιέται, δημιουργείται, κατασκευάζεται, υπάρχει ή γίνεται κάτι).

Η αναζήτηση των τεσσάρων αριστοτελικών αιτίων και η κριτική τους προσέγγιση, κάθε φορά που αναζητούμε την αλήθεια ενός πράγματος ή μιας αφηρημένης έννοιας, είναι καθοριστικής σημασίας για την πιστοποίηση της αξιοπιστίας μιας άποψης, μια γνώμης ή ενός επιχειρήματος. Η διαδικασία ελέγχου των προκείμενων και του συμπεράσματος με το φίλτρο των αριστοτελικών αιτίων είναι ένας ασφαλής δρόμος, που οδηγεί στην προσέγγιση της αλήθειας ενός επιχειρήματος. Σε συνδυασμό και με την εγκυρότητα των προκείμενων, δημιουργούν ένα λογικά ορθό επιχείρημα, αξιόπιστο και με βεβαιότητα ισχυρό.

Ακολουθεί ένα παράδειγμα αξιολόγησης ενός επιχειρήματος με βάση τα τέσσερα αριστοτελικά αίτια :

• Προκείμενη 1: Έχουμε καθήκον να προστατεύουμε τα πλάσματα που δεν μπορούν να υπερασπιστούν τον εαυτό τους.
• Προκείμενη 2: Τα αδέσποτα ζώα δεν μπορούν να επιβιώσουν εύκολα μόνα τους στις πόλεις.
• Συμπέρασμα: Άρα, οι δήμοι και οι πολίτες έχουν την υποχρέωση να μεριμνούν για την προστασία των αδέσποτων.

 

Αρχικά, το επιχείρημα είναι έγκυρο, γιατί οδηγούμαστε από τις προκείμενες με λογική αναγκαιότητα στο συμπέρασμα.

Έλεγχος της αλήθειας της 1^ης προκείμενης :

Ύλη : «Έχουμε καθήκον να προστατεύουμε τα πλάσματα που δεν μπορούν να υπερασπιστούν τον εαυτό τους».

Μορφή : Κύρια πρόταση κρίσης (Έχουμε καθήκον)+ βουλητική πρόταση  (να προστατεύουμε τα πλάσματα) +αναφορική πρόταση (που δεν μπορούν) +βουλητική πρόταση (να υπερασπιστούν τον εαυτό τους). Η κύρια πρόταση και η πρώτη βουλητική συντάσσονται με ρήμα σε α’ πληθυντικό πρόσωπο, ενώ η αναφορική και η δεύτερη βουλητική με γ’ πληθυντικό πρόσωπο. Ο χρόνος του ρήματος της κύριας πρότασης είναι ο ενεστώτας, που αναφέρεται στο παρόν. Η έγκλιση του ρήματος της κύριας πρότασης είναι η οριστική, που εκφράζει κάτι βέβαιο και πραγματικό. Η σύνταξη της κύριας πρότασης είναι ενεργητική, άρα δίνεται έμφαση στο υποκείμενο «εμείς» του ρήματος «έχουμε».

Ποιητικό Αίτιο : Ένα σύνολο ανθρώπων που περιλαμβάνει και τον εαυτό μας (πολίτες, δημότες μιας περιοχής, γείτονες κλπ.), που έχουν ευαισθησία για την προστασία των αδέσποτων ζώων.

Τελικό Αίτιο (σκοπός) : Η ανάδειξη του καθήκοντος για την προστασία των αδέσποτων ζώων.

 

Έλεγχος της αλήθειας της 2^ης προκείμενης :

Ύλη : «Τα αδέσποτα ζώα δεν μπορούν να επιβιώσουν εύκολα μόνα τους στις πόλεις».

Μορφή : Κύρια πρόταση κρίσης (Τα αδέσποτα ζώα δεν μπορούν) +βουλητική πρόταση (να επιβιώσουν εύκολα μόνα τους στις πόλεις). Η κύρια πρόταση συντάσσεται με ρήμα σε γ’ πληθυντικό πρόσωπο, σε χρόνο ενεστώτα, με οριστική έγκλιση. Η σύνταξη είναι ενεργητική (βλ. την προηγούμενη προκείμενη).

Ποιητικό Αίτιο :  Ένα σύνολο ανθρώπων που περιλαμβάνει και τον εαυτό μας (πολίτες, δημότες μιας περιοχής, γείτονες κλπ.), που έχουν ευαισθησία για την προστασία των αδέσποτων ζώων.

Τελικό Αίτιο : Η παραδοχή μιας αντικειμενικής αλήθειας που αφορά τα αδέσποτα ζώα γενικά και αφορά την επιβίωση των ζώων αυτών στις πόλεις.

 

Έλεγχος του συμπεράσματος :

Ύλη : «Άρα, οι δήμοι και οι πολίτες έχουν την υποχρέωση να μεριμνούν για την προστασία των αδέσποτων».

Μορφή : Κύρια πρόταση κρίσης (οι δήμοι και οι πολίτες έχουν την υποχρέωση) + βουλητική πρόταση (να μεριμνούν για την προστασία των αδέσποτων). Και οι δύο προτάσεις συντάσσονται με ρήματα γ’ πληθυντικού προσώπου, σε χρόνο ενεστώτα, με έγκλιση οριστική και η σύνταξη τους είναι ενεργητική (βλ. πρ.).

Ποιητικό Αίτιο : Ένα σύνολο ανθρώπων που περιλαμβάνει και τον εαυτό μας (πολίτες, δημότες μιας περιοχής, γείτονες κλπ.), που έχουν ευαισθησία για την προστασία των αδέσποτων ζώων.

Τελικό Αίτιο (σκοπός) : Η ευαισθητοποίηση των δημοτών και του Δήμου μιας περιοχής, με σκοπό την ανάληψη πρωτοβουλιών για την προστασία των αδέσποτων ζώων στις πόλεις.

 

Τελική αξιολόγηση : Οι προκείμενες και το συμπέρασμα ανταποκρίνονται στην αντικειμενική πραγματικότητα, άρα είναι αληθείς προτάσεις. Συνεπώς, το επιχείρημα είναι έγκυρο και αληθές, άρα λογικά ορθό.

Ανακεφαλαιώνοντας, η κατασκευή και ο έλεγχος της ορθότητας ενός επιχειρήματος απαιτούν πολύ μεγάλη προσοχή και ικανότητα κρίσης. Τα τέσσερα αριστοτελικά αίτια συμβάλλουν, τόσο στον έλεγχο της αλήθειας των επιχειρημάτων, όσο και στην καλλιέργεια του κριτικού γραμματισμού, ώστε να είμαστε σε θέση να κρίνουμε και να αξιολογούμε πληροφορίες, γνώσεις, γνώμες, απόψεις, θέσεις, ιδέες, επιχειρήματα με τη μεγαλύτερη δυνατή ασφάλεια και αξιοπιστία.

 

14/6/2026 

 

---

[1] Φυσικά, Βιβλίο Β, Κεφ. 3 και Μετά τα Φυσικά, Βιβλίο Α, Κεφ. 3

[2] Φυσικά, Β.3 [194b- 195b], Μετάφραση, εισαγωγή, επιμέλεια : Βασίλης Κάλφας, εκδ. Νήσος, Αθήνα 2015, σελ. 149-150 (ε’ τόμος)

[3] Για τον Αριστοτέλη η μεταβολή είναι μια ευρύτερη έννοια. Σημαίνει επίσης κίνηση, μετατόπιση,  γέννηση,  φθορά, αλλαγή με την γενική και ειδική έννοια.

[4] «Είναι, λοιπόν, φανερό ότι πρέπει να αποκτήσουμε επιστημονική γνώση των πρωταρχικών αιτίων (διότι τότε λέμε ότι κάποιος άνθρωπος γνωρίζει όταν κατέχει την πρώτη αιτία). Τα αίτια τώρα νοούνται με τέσσερις τρόπους : η μία αιτία λέμε ότι είναι η ουσία και το «τι ήταν να είναι» (διότι το «γιατί» αναζητείται τελικά στον πρωταρχικό λόγο, αίτιο δε και αρχή είναι το «γιατί κατά πρώτον»). Δεύτερη αιτία είναι η ύλη και το υπο-κείμενο τρίτη το «από πού πηγάζει η κίνηση» και τέταρτη η αντίθετη αιτία, ο σκοπός και το αγαθό (διότι αυτό είναι ο τελικό σκοπός κάθε γένεσης και κίνησης)». Μετά τα Φυσικά, Β.Α, Κεφ. 3 [983a], Μετάφρ. Α.-Μ. Καραστάθη, εκδ. Κάκτος, 1993, σελ.57

[5] Η έννοια του σκοπού έχει στον Αριστοτέλη περισσότερο τη σημασία της ολοκλήρωσης και όχι της στοχευμένης, της σκόπιμης ενέργειας. Σύμφωνα με την αριστοτελική τελεολογία κάθε πράγμα-άρα και ο άνθρωπος-φτάνει στο τέλος του, όταν ολοκληρώνει την εξελικτική του διαδικασία, όταν φτάνει στην τελική του μορφή, στη μορφή που σύμφωνα με την τελεολογία της φύσης, η ίδια η φύση του έχει ορίσει.

Επίκληση στη Λογική: Συλλογισμοί και Τεκμήρια

Πίνακας ειδών συλλογισμού

Είδος συλλογισμού	Χαρακτηριστικά	Πώς σχηματίζεται	Παράδειγμα
Παραγωγικός (deductive)	Η πορεία της σκέψης πηγαίνει από το γενικό στο ειδικό/μερικό. Αν οι προκείμενες (αρχικές προτάσεις) είναι αληθείς και η λογική δομή σωστή, το συμπέρασμα είναι αναγκαστικά αληθές (βεβαιότητα). Συνήθης μορφή: συλλογισμός με δύο προκείμενες και συμπέρασμα (π.χ. ο κλασικός «συλλογισμός» της λογικής).	Ξεκινά από μια γενική αρχή/κανόνα (μείζων προκείμενη), προχωρά σε μια ειδική περίπτωση (ελάσσων προκείμενη) και καταλήγει σε συμπέρασμα που προκύπτει λογικά και αναπόφευκτα από τις δύο προηγούμενες προτάσεις.	Όλοι οι άνθρωποι είναι θνητοί (γενικό). Ο Σωκράτης είναι άνθρωπος (ειδικό). Άρα ο Σωκράτης είναι θνητός (συμπέρασμα).
Επαγωγικός (inductive)	Η πορεία της σκέψης πηγαίνει από το ειδικό/μερικό στο γενικό. Το συμπέρασμα δεν είναι απόλυτα βέβαιο, αλλά έχει μεγαλύτερη ή μικρότερη πιθανότητα να είναι αληθές, ανάλογα με τον αριθμό και την αντιπροσωπευτικότητα των περιπτώσεων που εξετάστηκαν.	Παρατηρούνται πολλές επιμέρους περιπτώσεις με κοινό χαρακτηριστικό και από αυτές εξάγεται ένα γενικό συμπέρασμα (γενίκευση) που τις αφορά όλες.	Ο κύκνος Α είναι λευκός, ο κύκνος Β είναι λευκός, ο κύκνος Γ είναι λευκός... Άρα όλοι οι κύκνοι είναι λευκοί.
Αναλογικός (by analogy)	Στηρίζεται στη σύγκριση δύο πραγμάτων/καταστάσεων που παρουσιάζουν κοινά ή όμοια χαρακτηριστικά. Το συμπέρασμα έχει σχετική πειστικότητα, μικρότερη από τον παραγωγικό και εξαρτάται από το πόσο ουσιώδεις είναι οι ομοιότητες. Χρησιμοποιείται συχνά σε επιχειρήματα με παραδείγματα/παραβολές.	Εντοπίζονται ομοιότητες ανάμεσα σε δύο περιπτώσεις (μία γνωστή, μία υπό εξέταση) και επειδή η μία έχει ένα συγκεκριμένο χαρακτηριστικό/ιδιότητα, συμπεραίνεται ότι πιθανόν να έχει το ίδιο και η άλλη, λόγω της ομοιότητάς τους.	Όπως ο καπετάνιος γνωρίζει καλύτερα το πλοίο του και το κυβερνά με ασφάλεια, έτσι κι ένας έμπειρος πολιτικός γνωρίζει καλύτερα τη χώρα του και μπορεί να την κυβερνήσει σωστά.

---

Πίνακας ειδών τεκμηρίων

Είδος τεκμηρίου	Επεξήγηση	Παράδειγμα
Στατιστικά στοιχεία	Αριθμητικά δεδομένα, ποσοστά, μετρήσεις από έρευνες/μελέτες που ενισχύουν αντικειμενικά μια θέση.	«Σύμφωνα με έρευνα, το 70% των εφήβων δηλώνει εθισμό στο διαδίκτυο.»
Επιστημονικά δεδομένα / πορίσματα ειδικών	Απόψεις, θεωρίες ή ευρήματα από επιστήμονες, μελετητές, ειδικούς σε συγκεκριμένο τομέα (ψυχολόγους, κοινωνιολόγους, γιατρούς κ.λπ.).	«Όπως υποστηρίζουν οι παιδοψυχολόγοι, η υπερβολική χρήση οθονών επηρεάζει την ανάπτυξη του λόγου στα παιδιά.»
Ιστορικά γεγονότα / παραδείγματα	Αναφορά σε πραγματικά γεγονότα του παρελθόντος που επιβεβαιώνουν ή στηρίζουν το επιχείρημα.	«Η ιστορία της Μεταπολίτευσης αποδεικνύει πόσο σημαντική είναι η δημοκρατική συνείδηση των πολιτών.»
Προσωπική εμπειρία / μαρτυρία	Βιώματα ή παρατηρήσεις του ίδιου του ομιλητή/συγγραφέα, ή μαρτυρίες τρίτων προσώπων.	«Στη δική μου εφηβεία, θυμάμαι πόσο με βοήθησε η ενασχόληση με τον αθλητισμό να αποφύγω κακές παρέες.»
Επίκληση σε αυθεντίες / γνωμών ειδικών	Παράθεση απόψεων αναγνωρισμένων προσωπικοτήτων (φιλοσόφων, λογοτεχνών, πολιτικών) που ενισχύουν κύρος στο επιχείρημα.	«Όπως έλεγε ο Αριστοτέλης, ο άνθρωπος είναι εκ φύσεως πολιτικό ζώον.»
Παραδείγματα από την καθημερινή ζωή	Συγκεκριμένες, οικείες καταστάσεις που κάνουν πιο κατανοητό και πειστικό το επιχείρημα.	«Ένας μαθητής που διαβάζει συστηματικά καθημερινά πετυχαίνει καλύτερες επιδόσεις από έναν που διαβάζει την τελευταία στιγμή.»
Λογικά επιχειρήματα / συλλογισμοί	Επιχειρήματα που βασίζονται στην ίδια τη λογική διαδικασία (παραγωγική, επαγωγική, αναλογική) χωρίς να στηρίζονται σε εξωτερική πηγή.	«Αφού η μόρφωση οδηγεί σε καλύτερη εργασία και η καλύτερη εργασία σε καλύτερη ζωή, άρα η μόρφωση οδηγεί σε καλύτερη ζωή.»
Αναφορά σε νόμους / θεσμικά κείμενα	Επίκληση σε νομικές διατάξεις, συνθήκες, διεθνείς συμβάσεις που νομιμοποιούν ή στηρίζουν μια θέση.	«Το Σύνταγμα κατοχυρώνει το δικαίωμα στη δωρεάν παιδεία για όλους τους πολίτες.»

---

Σημείωση για τη χρήση τους σε έκθεση: Η επίκληση στη λογική (Logos) γίνεται πιο πειστική όταν συνδυάζει συλλογισμό (τρόπο σκέψης) με τεκμήριο (απόδειξη), π.χ. ένα επαγωγικό συμπέρασμα ενισχυμένο με στατιστικά στοιχεία είναι πολύ πιο πειστικό απ' ό,τι το ένα χωρίς το άλλο.

Πίνακας αξιολόγησης συλλογισμών / επιχειρημάτων

Κριτήριο αξιολόγησης	Τρόπος αξιολόγησης	Παράδειγμα
Αλήθεια των προκείμενων	Εξετάζουμε αν οι αρχικές προτάσεις (προκείμενες) στις οποίες στηρίζεται ο συλλογισμός είναι αληθείς και επαληθεύσιμες. Αν μια προκείμενη είναι ψευδής, το συμπέρασμα καταρρέει, ακόμη κι αν η λογική δομή είναι σωστή.	«Όλοι οι πολιτικοί είναι διεφθαρμένοι (ψευδής γενίκευση). Ο Χ είναι πολιτικός. Άρα ο Χ είναι διεφθαρμένος» — το συμπέρασμα είναι εσφαλμένο επειδή η πρώτη προκείμενη δεν αληθεύει.
Λογική εγκυρότητα (συνοχή συλλογισμού)	Εξετάζουμε αν το συμπέρασμα προκύπτει λογικά από τις προκείμενες, δηλαδή αν τηρείται η ορθή δομή του συλλογισμού, χωρίς λογικά χάσματα ή άλματα σκέψης.	«Όσοι σπουδάζουν πολύ πετυχαίνουν. Ο Γιάννης δεν σπούδασε πολύ. Άρα απέτυχε» — λανθασμένη λογική δομή (δεν προκύπτει αναγκαστικά).
Επάρκεια/αντιπροσωπευτικότητα δειγμάτων (κυρίως στον επαγωγικό)	Στην επαγωγή, ελέγχουμε αν οι περιπτώσεις που εξετάστηκαν είναι αρκετές σε αριθμό και αντιπροσωπευτικές του συνόλου, ώστε η γενίκευση να είναι έγκυρη.	Η γενίκευση «όλοι οι νέοι είναι επιπόλαιοι» βασισμένη σε 3 μόνο περιστατικά είναι ανεπαρκής και επισφαλής.
Καταλληλότητα/συνάφεια της αναλογίας (κυρίως στον αναλογικό)	Στην αναλογία, εξετάζουμε αν οι δύο περιπτώσεις που συγκρίνονται έχουν ουσιώδεις και όχι επιφανειακές ομοιότητες. Επιφανειακή ομοιότητα οδηγεί σε παραπλανητικό συμπέρασμα.	Η σύγκριση «το κράτος είναι σαν οικογένεια, άρα πρέπει να το κυβερνά ένας “πατέρας”» παρουσιάζει επιφανειακή αναλογία που αγνοεί ουσιώδεις διαφορές (δημοκρατία vs. οικογενειακή ιεραρχία).
Απουσία λογικών πλανών (σοφισμάτων)	Ελέγχουμε αν το επιχείρημα εμπεριέχει λογικά σφάλματα, όπως το ερώτημα που προϋποθέτει την απάντηση (petitio principii), η επίκληση στο συναίσθημα αντί στη λογική, η εσφαλμένη αιτιότητα (post hoc), η γενίκευση από εξαίρεση κ.λπ.	«Έβρεξε αφού πλύναμε το αυτοκίνητο, άρα το πλύσιμο προκάλεσε τη βροχή» (εσφαλμένη αιτιώδης σχέση).
Συνέπεια με τα γεγονότα/την πραγματικότητα	Εξετάζουμε αν το συμπέρασμα συμφωνεί με ό,τι γνωρίζουμε ήδη ή με άλλα αποδεδειγμένα στοιχεία, ώστε να μην έρχεται σε αντίφαση με την εμπειρική πραγματικότητα.	Ένα συμπέρασμα που έρχεται σε πλήρη αντίθεση με επιστημονικά τεκμηριωμένα δεδομένα θεωρείται αναξιόπιστο, ανεξάρτητα από τη φαινομενική του λογική συνοχή.

---

Πίνακας αξιολόγησης τεκμηρίων

Κριτήριο αξιολόγησης	Τρόπος/επεξήγηση	Παράδειγμα
Αξιοπιστία της πηγής	Εξετάζουμε αν η πηγή του τεκμηρίου (πρόσωπο, φορέας, μέσο) είναι έγκυρη, αναγνωρισμένη και ειδική στο θέμα που πραγματεύεται. Πηγές χωρίς επιστημονικό κύρος ή ανώνυμες μειώνουν την αξιοπιστία.	Ένα στατιστικό στοιχείο από επίσημο ερευνητικό ίδρυμα (π.χ. Πανεπιστήμιο, ΕΛΣΤΑΤ) είναι πιο αξιόπιστο από ανεπίσημη ανάρτηση σε μέσο κοινωνικής δικτύωσης.
Επικαιρότητα	Ελέγχουμε αν το τεκμήριο (ιδιαίτερα στατιστικά ή επιστημονικά δεδομένα) είναι πρόσφατο και αντιστοιχεί στη σημερινή πραγματικότητα, καθώς παλιά δεδομένα μπορεί να μην ισχύουν πια.	Στατιστικά στοιχεία για τη χρήση διαδικτύου από έρευνα του 2005 δεν αντικατοπτρίζουν τη σημερινή κατάσταση.
Ακρίβεια / επαληθευσιμότητα	Εξετάζουμε αν το τεκμήριο μπορεί να ελεγχθεί και να επιβεβαιωθεί από άλλες ανεξάρτητες πηγές, και αν παρατίθεται με ακρίβεια (όχι αποσπασματικά ή παραποιημένα).	Ένα ποσοστό που αναφέρεται χωρίς παραπομπή σε συγκεκριμένη μελέτη είναι δύσκολο να επαληθευτεί και άρα λιγότερο πειστικό.
Συνάφεια με το θέμα	Ελέγχουμε αν το τεκμήριο σχετίζεται άμεσα με το επιχείρημα που υποστηρίζει και δεν είναι άσχετο ή παρελκυστικό.	Η επίκληση σε στατιστικά για την ανεργία δεν στηρίζει επαρκώς ένα επιχείρημα για την ποιότητα της εκπαίδευσης.
Αντιπροσωπευτικότητα	Εξετάζουμε αν το τεκμήριο (π.χ. δείγμα έρευνας, παράδειγμα, μαρτυρία) αντιπροσωπεύει ικανοποιητικά το σύνολο και δεν αποτελεί μεμονωμένη/ακραία περίπτωση.	Μια μεμονωμένη προσωπική μαρτυρία δεν αρκεί για να τεκμηριώσει μια γενική κοινωνική τάση.
Αντικειμενικότητα / απουσία μεροληψίας	Ελέγχουμε αν η πηγή του τεκμηρίου έχει συμφέρον ή προκατάληψη που ενδέχεται να επηρεάζει την αντικειμενικότητα των στοιχείων.	Στατιστικά στοιχεία που παρέχει μια εταιρεία καπνού για τις επιπτώσεις του καπνίσματος πρέπει να αντιμετωπίζονται με επιφύλαξη λόγω σύγκρουσης συμφερόντων.
Επάρκεια	Εξετάζουμε αν το πλήθος και η ποικιλία των τεκμηρίων που παρατίθενται είναι αρκετά για να στηρίξουν πειστικά τη θέση, ή αν στηρίζεται σε ένα και μόνο, ισχνό στοιχείο.	Ένα επιχείρημα που στηρίζεται σε ένα μόνο ιστορικό παράδειγμα είναι λιγότερο πειστικό από ένα που συνδυάζει στατιστικά, επιστημονικά δεδομένα και ιστορικά παραδείγματα μαζί.

 

Αξιολόγηση του Παραγωγικού και του Επαγωγικού Συλλογισμού

Είδος συλλογισμού	Τι σημαίνει	Κριτήρια αξιολόγησης	Παράδειγμα με ισχυρό συλλογισμό	Παράδειγμα με αδύναμο συλλογισμό
Παραγωγικός (από το γενικό στο ειδικό)	Από μία γενική αρχή (μείζονα πρόταση) και μια ειδική περίπτωση (ελάσσονα πρόταση) καταλήγουμε σε ένα ειδικό συμπέρασμα που προκύπτει αναγκαστικά [Από το γενικό στο ειδικό]	1. Εγκυρότητα: το συμπέρασμα προκύπτει με λογική αναγκαιότητα από τις προκείμενες. 2. Αλήθεια των προκείμενων και του συμπεράσματος : η μείζων η ελάσσων προκείμενη και το συμπέρασμα ανταποκρίνονται στην αντικειμενική πραγματικότητα. 3. Σαφήνεια όρων: κάθε όρος έχει μία σταθερή σημασία σε όλο τον συλλογισμό. 4. Πληρότητα: υπάρχουν και οι τρεις προτάσεις ή η σιωπηρή πρόταση μπορεί να συμπληρωθεί.	Όλοι οι άνθρωποι είναι θνητοί. Ο Σωκράτης είναι άνθρωπος. Άρα ο Σωκράτης είναι θνητός.   Ο συλλογισμός είναι έγκυρος και οι προκείμενες και το συμπέρασμα  αληθείς προτάσεις, άρα είναι λογικά ορθός.	Όλοι οι νέοι είναι αλλοπρόσαλλοι. Ο Γιάννης είναι νέος. Άρα ο Γιάννης είναι αλλοπρόσαλλος.   Είναι έγκυρος ως προς τη μορφή, αλλά η μείζων είναι ψευδής, δεν ανταποκρίνεται στην αντικειμενική πραγματικότητα / δεν είναι καθολικά αποδεκτή, άρα δεν είναι λογικά ορθός.
Επαγωγικός (από το ειδικό στο γενικό)	Από πολλές επιμέρους παρατηρήσεις ή περιπτώσεις οδηγούμαστε σε ένα γενικό συμπέρασμα, που είναι πιθανό και όχι απόλυτα βέβαιο. [Από το ειδικό/ μερικό στο γενικό /σύνολο]	1. Επάρκεια δείγματος: ο αριθμός των περιπτώσεων /δειγμάτων είναι αρκετός σε αριθμό, ώστε να οδηγηθούμε στο συμπέρασμα. [Τέλεια Επαγωγή] 2. Το αίτιο είναι αναγκαίο και επαρκές, ώστε να οδηγηθούμε στο συμπέρασμα. [Τέλεια Επαγωγή] 3. Αν αναπτύσσεται με αναλογία, οι ομοιότητες ανάμεσα στα συγκρινόμενα μέλη πρέπει να είναι επαρκείς και σχετικές με το θέμα. [Τέλεια Επαγωγή]  4. Αλήθεια των επιμέρους περιπτώσεων: είναι ελέγξιμες και τεκμηριωμένες. 5. Απουσία αντιπαραδειγμάτων: δεν υπάρχει περίπτωση που να αναιρεί το συμπέρασμα.	1. Ο χαλκός, ο σίδηρος, ο άργυρος και ο χρυσός διαστέλλονται όταν θερμαίνονται. Άρα τα μέταλλα διαστέλλονται όταν θερμαίνονται. Το δείγμα είναι ποικίλο και ελέγξιμο, άρα το συμπέρασμα είναι ισχυρό. 2. Ο ουρανός είναι συννεφιασμένος. Οι συνθήκες ατμοσφαιρικές πίεσης είναι κανονικές. Άρα, θα βρέξει.   Τα αίτια είναι αναγκαία και επαρκή, ώστε να οδηγηθούμε σε ασφαλές συμπέρασμα, άρα η επαγωγή είναι τέλεια ή ο συλλογισμός είναι τέλειος επαγωγικός.   3.Ο αδελφός μου έχει ίδια ακριβώς χαρακτηριστικά προσώπου με τα δικά μου. Άρα, είμαστε δίδυμοι.   Τέλεια επαγωγή με αναλογία, εφόσον οι ομοιότητες είναι επαρκείς και σχετικές με το θέμα	1.Δύο μαθητές της τάξης μου αγαπούν τα μαθηματικά. Άρα οι μαθητές αγαπούν τα μαθηματικά. Το δείγμα είναι ελάχιστο, άρα έχουμε βιαστική γενίκευση.   2. Η Ελλάδα είναι μια άγονη χώρα. Η Ελλάδα δεν έχει πλούσιο σε μεταλλεύματα υπέδαφος. Άρα, η Ελλάδα είναι μια φτωχή χώρα.   Τα αίτια δεν είναι ούτε αναγκαία, ούτε επαρκή, ώστε η Ελλάδα να είναι μια φτωχή χώρα. Υπάρχουν χώρες, όπως η Κύπρος ή ή το Κατάρ που είναι πλούσιες, χωρίς να έχουν καλλιεργήσιμες εκτάσεις ή πλούσιο σε μεταλλεύματα υπέδαφος. Άρα, η επαγωγή είναι ατελής ή ο συλλογισμός είναι ατελής επαγωγικός.   3. Ο φυσικός του σχολείου μας καπνίζει, όπως και ο φιλόλογος. Άρα, μοιάζουν μεταξύ τους.   Οι ομοιότητες ανάμεσα στους δύο καθηγητές δεν είναι επαρκείς και σχετικές με το θέμα της ομοιότητας.[Ατελής Επαγωγή]

 

Συνοπτικά: Αξιολόγηση παραγωγικού και επαγωγικού συλλογισμού

Σημείο σύγκρισης	Παραγωγικός	Επαγωγικός
Κατεύθυνση	Γενικό → ειδικό	Ειδικό → γενικό
Βεβαιότητα συμπεράσματος	Λογικά ορθό, αν η μορφή είναι έγκυρη και οι προκείμενες και το συμπέρασμα αληθείς προτάσεις.	Τέλεια ή Ατελής Επαγωγή
Τι ελέγχουμε πρώτα	Εγκυρότητα και αλήθεια προκείμενων και συμπεράσματος.	Επάρκεια και αντιπροσωπευτικότητα δείγματος. Αναγκαιότητα και επάρκεια αιτίων. Επάρκεια ομοιοτήτων και σχέση με το θέμα.
Συχνό σφάλμα	Ψευδής μείζων, ασαφής όρος, μη έγκυρη μορφή	Βιαστική γενίκευση, μονόπλευρο δείγμα
Χρήση στον λόγο	Ισχυρό επιχείρημα που στηρίζεται σε αρχή ή αξία	Επιχείρημα με παραδείγματα, στατιστικά, τεκμήρια κ.ά.

 

Τυπικά σφάλματα προς αποφυγή

• Ψευδής προκείμενη: Όλοι οι πολιτικοί είναι διεφθαρμένοι.
• Βιαστική γενίκευση: Δύο φορές έβρεξε στη διαδήλωση, άρα πάντα βρέχει στις διαδηλώσεις.
• Αμφισημία όρου: Το φως είναι ελαφρύ. Ό,τι είναι ελαφρύ δεν είναι βαρύ. Άρα το φως δεν είναι βαρύ. Η λέξη «ελαφρύ» έχει δύο διαφορετικές σημασίες στις δύο προτάσεις.
• Μη έγκυρη μορφή: Όλοι οι Αθηναίοι είναι Έλληνες. Ο Νίκος είναι Έλληνας. Άρα ο Νίκος είναι Αθηναίος.

Ερωτήματα αξιολόγησης για τους μαθητές

1. Είναι αληθής η μείζων πρόταση;
2. Προκύπτει το συμπέρασμα λογικά από τις προκείμενες;
3. Είναι επαρκές και αντιπροσωπευτικό το δείγμα των περιπτώσεων;
4. Υπάρχουν αντιπαραδείγματα που αναιρούν το συμπέρασμα;
5. Ταιριάζει ο βαθμός βεβαιότητας του συμπεράσματος με τα στοιχεία;